Archiefonderzoek levert verhalen op. Hieronder vertellen we op basis van openbare gegevens het verhaal van de eerste bewoners van Distelstraat 30. Hét verhaal? Stukjes en beetjes van hun verhaal. We vertellen wat we weten en proberen verschillende sporen aan elkaar te knopen.

In de inventarissen van Stadsarchief Amsterdam vind je de Woningboeken 1897 – 1922. Daarin moesten we eerst kijken om te zien wie er in 1919 als eerste in Lange Distelstraat 30 kwam wonen. De daarna gebruikte gegevens komen grotendeels uit de gezinskaart van Abraham Abrahams.

In de indexen van het Stadsarchief Amsterdam vind je
de Gezinskaarten 1893-1933,
de Bijzondere Registers 1864-1935 (de gegevens van de verzorgingsinstellingen) en
de Marktkaarten 1922-1954.
De zwartwit-foto’s komen uit de beeldbank van het Stadsarchief.

Verder maakten we gebruik van digitaal krantenarchief Delpher en van de gegevens van Joods monument.

Het hele verhaal is beschikbaar in een pdf versie: Dit verhaal begint in de Lange Distelstraat 30 (pdf versie)

Abraham Abrahams en Betsy Polak
Op 8 april 1919 vestigde Abraham Abrahams (Monnickendam, 10-02-91) zich met zijn gezin in de woning Lange Distelstraat 32. Hij was op 03-09-41 in Monnickendam gehuwd met Betsy Polak (Amsterdam, 02-01-89). Ze waren Ned. Israelitisch. Voor haar huwelijk woonde Betsy bij haar ouders in de Vrolikstraat, haar vader was diamantslijper.
Voor zijn huwelijk woonde Abraham in de Dijkstraat in de Nieuwmarktbuurt, met Betsy verhuisde hij een aantal keren:

12-09-14 Bankastraat 19 in de Indische buurt,
16-09-15 Molensteeg 13 tussen de O.Z. Achterburgwal en de Zeedijk
12-02-16 Nova Zemblastraat 94 in de Spaarndammerbuurt,
08-04-19 Lange Distelstraat in Disteldorp
07-03-22 Nieuwe Uilenburgerstraat 31 huis in de Jodenbuurt
16-11-23 Ouderkerkerlaan in Amstelveen (Nieuwer Amstel)
17-12-24 Sumatrastraat 149 in de Indische buurt
25-03-25 Woonschip ‘Bertha’ in het Cornelis Douweskanaal
10-08-25 Woonschip Amsterdam 282 in het Oostzanergat
01-12-25 Molukkenstraat 150 in de Indische buurt
12-05-26 Korte Amstelstraat 10 in de Weesperbuurt (dichtbij het Weesperpoortstation)
28-09-28 Weesperstraat 132 in de Weesperbuurt
05-08-31 Jan Bernardusstraat 21 in de Oosterparkbuurt
14-11-32 President Brandstraat 58 in de Oosterparkbuurt

De kinderen Abrahams
Eleazer, 14-08-15 werd geboren in Bankastraat 19
Judith (12-02-17), in Nova Zemblastraat 94
Gerrit (29-01-18), in Nova Zemblastraat 94
Saartje (03-11-1919), in Lange Distelstraat.
Lea (05-02-22), in de Nieuwe Uilenburgerstraat 31

Tijdens Betsy’s zwangerschap en vier maanden na de geboorte van Eleazer woonden haar moeder en haar zussen Eva en Rebecca bij hun in huis, in de Bankastraat en in de Molensteeg.

De kinderen gingen ‘naar Jonker’
In de Lange Distelstraat begon een periode waarin de kinderen gevieren een aantal keren uit huis geplaatst werden. Aanvankelijk gingen ze dan naar de vestiging van Hulp voor onbehuisden van het Leger des Heils in het voormalige Pesthuis (Buitengasthuis) aan de Tweede Constantijn Huygensstraat 35. Ze gingen dan, zoals dat toen gezegd werd, ‘naar Jonker’.
De oud-Leger des Heilssoldaat Tjitte Jonker (1866-1922) werd in 1897 directeur van Toevlucht voor Onbehuisden, aan de Zwanenburgerstraat in Amsterdam. In een vroegere diamantslijperij waren daar een goedkope gaarkeuken en een logement ingericht. Jonkers tomeloze inzet werd bekend en de politie steunde zijn werk. In 1903 richtte hij samen met zijn vrouw Jannetta Cornelia Clauzer (1872-1921) de vereniging Hulp voor Onbehuisden (HVO) op. Het echtpaar kreeg steun van de gegoede burgerij.

Het voormalige Buitengasthuis was een groot en statig pand met flinke zalen en zolders en een grote binnenplaats. Er zijn foto’s van het gebouw en de inrichting uit 1932 in de beeldbank te vinden.

              
De reden van de uithuisplaatsing van de kinderen Abrahams wordt niet genoemd in de gezinskaarten. Toen het vijfde kind, Lea (05-02-22), negen maanden oud was ging ze met haar broertjes en zusjes naar de HVO-vestiging voor vrouwen en kinderen van het Leger des Heils op Rapenburgstraat 2, het gebouw ‘Zonnehoek’. (foto uit 1955)

Er waren ook andere momenten van opvang:
Eleazer en Judith woonden vanaf 10-08-25 drie maanden bij Benzion Moscoviter, diamantslijper, Kerkstraat 281’’’.
Gerrit en Saartje woonden dezelfde maanden bij Abraham Rodriques de Mercado, Lepelstraat 43, hij was behanger.
Mogelijk waren dat bekenden van hun vader, misschien waren partijgenoten van de Communistische Partij Holland die hem te hulp schoten. In zijn conflict met de Woningdienst kreeg Abrahams een paar jaar eerder ook hulp van partijgenoten.

Ziekte
Betsy Abrahams-Polak verbleef vanaf 04-05-22 enige tijd in een sanatorium in Bloemendaal, dat was drie maanden na de geboorte van Lea.
De derde gezinskaart vermeldt voor de periode 1927-1937 bij haar nog vier of vijf opnamen in sanatoria in Castricum, Santpoort, Warnsveld en Bloemendaal. Bij een van die opnamen betrof het malaria.

Beroepen
Abraham Abrahams staat op de eerste gezinskaart genoteerd als los werkman, winkelier en los werkman. Vanaf 1924, als hij naar Nieuwer-Amstel gaat, staat hij genoteerd als haringkoopman (op de tweede kaart).
Judith krijgt in 08-03-35 een eigenkaart, zij is dan naaister en woont in het Tehuis voor werkende meisjes aan de Olympiakade 16/17.
Eleazer werd net als zijn vader haringkoopman. Dat wordt genoteerd als hij in 1927 weer als thuiswonend wordt ingeschreven

Conflict met de Woningdienst
Abraham Abrahams kwam door zijn haringhandel in 1921 in conflict met de Woningdienst. Dat wordt duidelijk uit Het Volk van eind november 1921. Die vonden we door te zoeken met Delpher.
Buren in de Lange Distelstraat zouden bij de woninginspectrice, mej. Sardeman, geklaagd hebben over stankoverlast. Abrahams bewaarde namelijk zijn haring in de woning, wat verboden was. De woningopzichteres dreigde met uitzetting als hij geen oplossing vond. Dat lukte niet. Toen kwam de zaak voor de kantonrechter, maar die wees het verzoek tot uitzetting van de Woningdienst af. Volgens het verslag in Het Volk was de reden van afwijzing dat Arie Keppler, de directeur van de Woningdienst, ondanks het verzoek van de kantonrechter niet ter zitting was verschenen. Door de krant naar haar reactie gevraagd, nam hoofdinspectrice mevr. Wegerif het op voor mej. Sardeman. Ze verzekerde de krant
‘dat mej. Sardeman een der allerbeste opzichteressen is. Zij is oud-verpleegster en toont moederlijke belangstelling voor de aan haar zorg toevertrouwde gezinnen. Ze treedt met vasthoudendheid tegen ontoelaatbare op en dit bezorgt haar natuurlijk den tegenzin van sommige bewoners, die met hun klachten de verdere buurt in onrust brengen.
Wat het geval van den haringkoopman betreft, deze was met den kwalijkriekenden handel, die hij in strijd met het verbod in zijn woning borg, een ernstige hinder voor de omgeving. Hem is een andere woning in Uilenburg aangeboden, echter geen onbewoonbaar-verklaarde woning, want de Woningdienst denkt er natuurlijk niet aan, menschen in zulke woningen te huisvesten. Het betreft een der ontruimde woningen op Uilenburg, die bestemd zijn niet afgebroken te worden en nu geheel opgeknapt en nieuw ingericht zijn. Abrahams is de woning, die hij weigerde, echter niet eens gaan zien!’

Een voormalige buurman (Lange Distelstraat 34), typograaf Coenraad Boeken, nam het op voor mej. Sardeman en keerde zich tegen Abrahams. Die klom toen ook in de pen. Het volk citeerde op 29-10-21 zijn ‘mislukt verweer’.

De krant ontkrachtte de klachten van Abrahams. De vrouw van Boeken had tijdelijke toestemming van de opzichteres.
Er waren wel degelijk klachten van buren binnengekomen en de Woningdienst moest bij Abrahams de WC een aantal keren ontstoppen omdat er visafval in was blijven steken.
Het baantje kreeg Abrahams van de opzichteres voordat er sprake van een conflict was.
De twee getuigen hadden volgens de Woningdienst niet eens toestemming gevraagd de woning op Uilenburg te mogen bezichtigen, dus dat kon hen niet geweigerd zijn.

Op 04-11-21 komen tenslotte de twee getuigen nog aan het woord waarna de krant de discussie sluit. Die getuigen waren mogelijk partijgenoten van Abrahams. Harthoorn was waarschijnlijk bezoldigd bestuurder van een vakvereniging.

Pas op 23-03-22 geeft De Tribune een samenvatting van het conflict. Daaruit blijkt dat alles voor zover mogelijk in der minne werd geschikt. Ook wordt de reden van de eerst uithuisplaatsing van de kinderen vermeld: de moeder was in het gasthuis opgenomen. De CHP had blijkbaar eigen opzichters die huurders ondersteunden in hun strijd tegen onredelijke behandeling door de Woningdienst.

Marktkaarten
In de Indexen van het stadsarchief zijn ook Marktkaarten opgenomen en in het geval van Abraham Abrahams zijn er drie marktkaarten bewaard (zonder foto). Die laten zien hoe het met zijn handel liep en waar hij met zijn kar stond.

De eerste vergunning is op 20 januari 1922 uitgegeven.
De vergunning betrof verkoop van haring en zuur met een handkar, gedurende werkdagen van 11.30 tot 13.30 uur, ‘op het westelijke punt van den driehoekige vleugel van de Wilgenweg a/d Asterweg’. Die plaats werd veranderd in ‘op het onbestrate gedeelte tusschen de wee rijwegen tegenover perceel Asterweg 14’.
Over de betaling van het standgeld, vermeldt de kaart:

‘26 Oct. 1922 no. 1671M aangeschreven drie weken vergoeding verschuldigd.
1 Nov. 1922 no. 1671M gerapporteerd Weth. intrekking.
5 Dec. 1923 no. 1388M aangeschreven drie weken vergoeding verschuldigd.
14 Dec. 1923 no. 1388M gerapporteerd aan Weth. tot intrekking’.

Abrahams was in november 1923 naar de Ouderkerkerlaan in Nieuwer-Amstel verhuisd en zette daar waarschijnlijk zijn handel voort.

De tweede marktkaart werd op 25-10-25 afgegeven toen Abrahams op een woonschip in het Oostzanergat woonde.
De vergunning betrof verkoop van haring en zuur met een handkar, dagelijks van 7 uur voormiddag tot het uur van de winkelsluiting, ‘op den O.Z. Voorburgwal vóór het Oudekerksplein aan den walkant tusschen het aldaar staande urinoir en den eersten boom’.

Het was van korte duur: bij de intrekking van de kaart had hij vier weken schuld. De datum van intrekking staat niet op de kaart, maar het was nog in 1925.

De derde marktkaart werd in februari 1926 uitgegeven. Op 01-12-25 was Abrahams naar de Molukkenstraat 25 in de Indische buurt verhuisd.
De vergunning betreft de verkoop van haring, zuur en fruit met een handkar op werkdagen van 5 uur voormiddag tot het uur van de winkelsluiting en op zondagen en christelijke feestdagen van 5 uur v.m. tot 12 uur ’s nachts. Zijn standplaats is op het Weesperplein ‘op den vleugel van de brug over de Buiten Singelgracht voor het Weesperpoortstation aan de kant van de Andrieskade.’ De handel gaat nu beter.
Op 10-12-31 werd aangetekend dat Abrahams zich ‘dagelijks van 12-2 uur mag doen vervangen door zijn zoon Eliazer Abrahams’ met een eigen marktkaart.
Op 16-03-32 kreeg Abrahams een vergunning om een zeil achter zijn kar te spannen.

Pas op 16-08-33 was er sprake van een intrekking, maar op 16-08-33 kreeg hij zijn vergunning terug. Op 28-09-35 staat er dat hij werd opgeroepen op 02-10-35 zich te verantwoorden voor wanbetaling.

Op de meest uitvergrote foto zie je waarschijnlijk een haring-, zuur- en fruitkar staan. De foto is uit 1938, na de laatst bekende marktkaart. Het is de plek waar Abraham Abrahams het langst heeft gestaan.

Joods monument
In het digitale archief Joods Monument dat op internet in te zien is, kun je nazoeken hoe het bijvoorbeeld het gezin Abrahams tijdens de Duitse bezetting is vergaan. Binnen het monument werken bezoekers, redactie, familieleden en historici samen aan het bundelen van verhalen en herinneringen. Zo schetst het monument een veelzijdig beeld van de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, de Sjoa en de joodse gemeenschap in Nederland. Het Joods Monument is onderdeel van het Joods Cultureel Kwartier.

Abraham Abrahams
Monnickendam, 10 februari 1891 – Auschwitz, 22 oktober 1942
Bereikte de leeftijd van 51 jaar
Beroep: Venter

 Betsy Abrahams-Polak
Amsterdam, 2 januari 1889 – Auschwitz, 25 januari 1943
Bereikte de leeftijd van 54 jaar

 Judith Abrahams
Amsterdam, 12 februari 1917 – Auschwitz, 12 februari 1943
Bereikte de leeftijd van 26 jaar
Beroep: Naaister Apeldoornse Bos

Gerrit Abrahams
Amsterdam, 29 januari 1918 – Auschwitz, 30 september 1942
Bereikte de leeftijd van 24 jaar

Saartje Abrahams
Amsterdam, 13 november 1919 – Auschwitz, 30 september 1942
Bereikte de leeftijd van 22 jaar
Beroep: Werkster

Kaddiesj

Hoeveel namen mag je noemen
Hoeveel namen moet je noemen
Hoeveel namen kan je noemen

Hoeveel namen moet je noemen
Stemmen die willen spreken
Gezichten die tot leven willen komen
Al vele jaren
Met mij meegedragen

De angst niet alle namen
Te noemen
Te kennen
Op te roepen

De pijn
Geen van de gezichten
Te kennen

Het verdriet
Alleen
De namen
Te kennen

Hoeveel namen kan je noemen
Door je tranen heen?

De zon breekt door de wolken
en verlicht de namen
Op mijn steen

Gedicht gemaakt door een nabestaande, geplaatst bij het achtste transport naar Sobibor

In dagblad De Tribune werd geciteerd uit het rapport waarbij de namen van de geënquêteerden wijselijk weggelaten werden. de enquete leverde schokkende verhalen op.

“De Graswegwoningen (aan de waterzijde), houten woninkjes met een huurprijs varierend van f 1,75 tot f 2,80 (in ’t meerendeel is de woninghuur f 2,75) zijn wel de allertreurigste krotten die we benoorden het IJ zagen.

Een Grasweg-woning, bewoond door een gezin, man, vrouw en tien kinderen, bestaande uit één woonkamer, vier slaapkamertjes. In de woonkamer waterleiding en in het geheel één stookplaats, zoodat de woonkamer tevens dienst moet doen als keuken. In drie jaar nog nooit een reparatie uitgevoerd, dan enkel het inzetten van een paar ruiten, wat door de bewoner zelf moest worden betaald in termijnen. Doordat de ramen en deuren slecht sluiten is het in de woning vreselijk tochtig en vochtig, terwijl men veel last heeft van ratten. Ondanks het harde stoken wat wij doen, is het onmogelijk het vertrek voldoende te verwarmen. Wanneer men de deur opent, staat men onmiddellijk in de kamer, waardoor niet alleen direct de kou binnenkomt, maar ook kan ieder, die juist voorbij komt de geheele kamer overzien.

Een andere Grasweg-bewoner. Gezin: man, vrouw en 8 kinderen, huurprijs der woning f 2,75 per week, verklaart: Een woonvertrekje, waarin een kraan met spoelbak en drie slaapvertrekken. De woning is nog nooit geverfd en nimmer gewit. Als het buiten regent, regent het binnen even hard. Verder last van tocht, vochtigheid en ontuig. Financiële schade ondervond ik door deze woning, daar mijn meubelen bedorven zijn. Een kind werd aangetast door malaria, mijn vrouw door reumatiek. Mijn woning is veel te klein voor mijn gezin dat bestaat uit 10 personen. Al twee jaar lang heb ik gevraagd om een grootere woning. Geen bergplaats, geen kast voor het bergen van kleeren.

Nog een Grasweg-bewoner zegt: Tocht is het niet, er heersen op momenten van die wervelorkanen in mijn pakhuis. Pissebedden een oorwormen volop. Oorzaak moet gevonden worden in de open naden van den grond. Wandluizen ben ik op heden kwijt. Ontzaggelijk veel geld uitgegeven om alles te reinigen en te zuiveren. De electrische geleidingen loopen onbeschermd door het huis. De gootsteen in de woonkamer is een verzamelplaats van ontuig. De kasten der gootsteen moeten hetzij met asphaltpapier of iets dergelijks aan de muur bevestigd zijn, want door het water dat langs den muur loopt en door het spatten komt alles in het gootsteenkastje. Zodoende drijft het daar altijd en is de boel geheel verrot. Vanzelfsprekend moet dit ontuig voortbrengen.”

“Een bewoner van de Distelachterstraat verklaart op onze vragenlijst: Woninghuur f 2,75. Geweldige tocht. Bij regen kan ik in het hok zwemmen. Bestrating slecht, des winters een modderpoel en des zomers een stofboel.

Een bewoner derzelfde straat: Woninghuur f 2,50. Nooit geverfd of gewit. Tochten schijnt een noodzakelijk kwaad te zijn in een noodwoning.  Electriciteitsgeleiding minderwaardig en levert gevaar op, vooral de spanleiding over het dorp met onweer, deze is niet voldoende beveiligd voor bliksem.

Een bewoner van Distelvoorstraat. Woninghuur f 2,11. Tocht van alle kanten, vocht, kleeren bederven. Aan de woning wordt niets gedaan. Een beest van een opzichteres.

Een bewoner van de Lange Distelstraat: Woninghuur f 3,45. Achterpui verveloos. Tocht en wandluizen, kleine vliegjes; stukkende handen van mijn kinderen door de ruwe muren. Jongste kind heeft malaria.De deuren en het dak zijn gescheurd, vandaar de tocht en veel last des winters met insneeuwen.

Bewoner dezer zelfde straat: Woninghuur f 3,50. Geverfd mag er wel worden en tochtvrij gemaakt, voor de kinderen vooral. Dat gele op den muur mocht wel bedekt worden met een behangselpapiertje. Men kan niet zien dat men wat aan de woning doet. Er is geen deur die goed sluit. Mijn kinderen zijn altijd koortsig.

Bewoner Ranonkelkade: Woninghuur f 3,-. Op onze vraag of hij weleens een deurwaarders-exploot ontving wegens huurschuld, verklaart hij, dat hij zich deze vraag niet kan voorstellen, daar er geen huurschuld mag zijn. Tocht is meer als verschrikkelijk, daar noch deuren, noch vensters pas zijn. Des zomers ondragelijk veel muggen. Wanneer men iemand in huis neemt, volgt er een opzegging, wij leven hier zoo vrij als een vogeltje in zijn kooi.

Bewoner Distelvoorstraat: Woninghuur f 2,75. Tocht niet zoo’n beetje, vocht onbeschrijfelijk. Het valt ons zeer vreemd, dat iemand, die aangesteld is voor huurinning, het recht heeft de woning door te zoeken. Men is verplicht bij huurbetaling dag en uur thuis te blijven. Bij een buur brengen b.v. kan ook al niet. Toch ál te gek?”

Als je dit leest en je gaat ervan uit dat De Tribune geen aanleiding had de gunstigste verhalen te kiezen, dan nog schetst dit een zeer triest beeld. De Grasweg-woningen stonden nog dichter aan het water en waren niet meer dan snel in elkaar getimmerde houten barakken. Maar de iets betere woningen van Disteldorp waren al heel snel na de oplevering aan reparatie toe. De grintwegen die in modderpoelen veranderden, waren er vijf jaar later nog.

Het putdeksel bij het Distelplein draagt de naam Fokker. De fabriek lag vlakbij Disteldorp, iets verder naar het westen, aan de overkant van het Johan van Hasseltkanaal. De camouflage van de fabriek bestond uit netten met daarop nephuisjes en bomen, zodat de fabriek uit de lucht leek op de naastliggende woonwijken. De geallieerden wisten hiervan. Een van de ooggetuigen vertelde hoe hij met zijn broer foto ́s maakte van de Fokkerfabriek. Achter op hun fiets stond een schoenendoos met daarin verstopt een camera, de lens achter een gaatje in de achterwand van de doos. De broers deden alsof ze de fietsband oppompten en namen dan stiekem foto ́s die via het verzet naar London werden gestuurd. Op 25 juli 1943 werd Fokker getroffen door negen bommen van de 80 die door de Mitchells werden afgeworpen. Na nog weer een bombardement op 28 juli werden de werkzaamheden door de Duitsers gedeeltelijk uit Noord weggehaald. De verwoeste gedeelten werden niet herbouwd.

Meer dan 200 slachtoffers
Op zaterdag 17 juli 1943 dag waren er onder de burgerbevolking 185 slachtoffers te betreuren. Onder andere de St.Ritakerk werd getroffen,  waar toen 500 kinderen en veel ouders bijeen waren. In de Vogelbuurt werden onder andere het politiebureau aan de Adelaarsweg en op de hoek van de Fazantenweg en de Meeuwenlaan werd de wachtkamer van de praktijk van huisarts geraakt. In de Van der Pekstraat werd een van de hoge huizenblokken met winkels voor een groot deel verwoest. Het hele kunstproject en het putdeksel bij het Mosveld hebben de naam Friendly Fire, omdat de slachtoffers vielen door Amerikaanse, Engelse en Franse luchtaanvallen.Het feit dat het ́onze vrienden ́ waren die zoveel leed hebben veroorzaakt, is door de Duitsers breed uitgemeten, direct na die 17e juli 1943. Dat is onder andere te zien en te horen in een Polygoonjournaal uit die tijd: ‘kijk eens wat jullie vrienden jullie hebben aangedaan!’. Dat maakte het uiten van het verdriet om verlies van geliefden tijdens en na de oorlog moeilijker, om over het leed van de talloze gewonden en de materiële schade aan huizen en inboedels maar niet te spreken.